Kaardenbol

Met zijn indrukwekkende stekelige bloemhoofden is kaardenbol (Dipsacus) een blikvanger en bovendien een waardevolle plant voor bijen en vogels. Ontdek hoe je kaardenbol zaait, verzorgt en snoeit en welke soorten je kunt kweken.

Kaardenbol (Dipsacus fullonum), soms ook gespeld als kaardebol, is een opvallende, architectonische tweejarige inheemse bloem die binnen twee groeiseizoenen uitgroeit tot een indrukwekkende plant. De plant maakt deel uit van de kamperfoeliefamilie (Caprifocliaceae).

In het eerste jaar groeit de plant uit zaad tot een bladrozet. In het tweede jaar verschijnen bloemstengels die tot wel 2 meter hoog kunnen worden. De kenmerkende, kegelvormige bloemhoofdjes zitten vol kleine stekels en zijn midden in de zomer bedekt met kleine paarse bloempjes, aan het uiteinde van lange, open, vertakte stengels. De bloei begin in het midden van het bloemhoofd, en verspreid zich dan naar boven én naar onder.

Ondanks die stekels is kaardenbol niet verwant aan de distel. De naam verwijst naar een historisch gebruik in de textielnijverheid. Een gekweekte ondersoort, Dipsacus sativus, had haakvormige borstelpuntjes waarmee vroeger geweven stof werd opgeruwd. Voordat stalen machines dit werk overnamen, werd die plantensoort op grote schaal voor dit doel geteeld.

Kaardenbol is niet eetbaar, maar gelukkig ook niet giftig. Er zijn geen toxische effecten bekend, al wordt de plant traditioneel niet als groente of kruid gebruikt.

Na de bloei worden de bloemhoofdjes bruin en drogen ze uit, maar ze behouden de hele winter hun markante vorm. Ze zijn prachtig als ze bedekt zijn met rijp, sneeuw of als er spinnenwebben met dauwdruppels tussen hangen op mistige herfst- en winterochtenden.

Kaardenbol is bovendien een uitstekende plant voor dieren in je tuin. De bloemen zijn erg gewild bij hommels, wilde bijen, vlinders en andere insecten. De enorme hoeveelheden kleine zaadjes zijn geliefd bij zaadetende vogels, met name putters. De bladeren en de plantenstructuur zijn zo gevormd dat ze regenwater opvangen en vasthouden. Dit blijft soms meerdere dagen staan, wat een handig watervoorraadje biedt voor kleine dieren.

Daarnaast is de kaardenbol vanwege zijn decoratieve bloemhoofden populair in droogboeketten, kerstkransen en knutselprojecten met kinderen.

Kaardenbol is een robuuste plant die gedijt op veel verschillende plekken en in allerlei grondsoorten, in de zon of halfschaduw. Hij doet het zelfs goed op vochtige en zware grond. Plant hem achteraan in een informele border, in een wildere tuin, aan de rand van een vijver of in een bloemenweide. Kaardenbol is een van de weinige wilde bloemen die stevig genoeg is om te concurreren met dichte graspollen.

In Nederland en België is kaardenbol een inheemse plant die je in het wild tegenkomt in bermen, op braakliggende terreinen en langs oevers. De plant zaait zichzelf wel makkelijk uit. Jonge zaailingen zijn echter gemakkelijk te verwijderen als je de regie wilt houden over waar hij groeit.

Je kweekt kaardenbol gemakkelijk uit zaad, dat al vlot zal kiemen. Zaai bij voorkeur direct op de plek waar je de plant wilt hebben omdat ze snel een lange penwortel zullen aanmaken.

Je kunt ook zaaien in potten of zaaitrays om later uit te planten, maar houd er dan dus rekening mee dat kaardenbol snel en diep wortelt. Plant jonge planten zo snel mogelijk op hun definitieve plek. Zodatde wortels niet ingesnoerd raken en de groei stagneert. Zet de planten 45 tot 60 centimeter uit elkaar en geef ze water totdat ze goed zijn aangeslagen.

Jonge plantjes zijn vaak ook verkrijgbaar bij duurzame kwekers die gespecialiseerd zijn in inheemse planten. Plant ook die zo snel mogelijk na aankoop, zodat de wortels voldoende tijd krijgen om zich goed te ontwikkelen.

Kaardenbol vraagt weinig tot geen verzorging. Water geven na het planten is eigenlijk het enige wat echt nodig is. Daarna zaait de plant zichzelf vaak rijkelijk uit. Jonge zaailingen zijn gelukkig eenvoudig uit te dunnen en te verwijderen op plekken waar je ze niet wilt hebben.

Snoeien is bij kaardenbol niet nodig. Wil je de hoogte enigszins beperken, dan kun je de stengels terugsnoeien tot op een knoop. De stengels blijven doorgaans de hele winter staan en bieden voedsel aan vogels en schuilplaatsen aan insecten. Aan het einde van de winter kun je de stengels voorzichtig uit de grond trekken of afknippen, en op een takkenril leggen. Zo blijven ze leefruimte bieden voor kleine dieren. Je kunt ze natuurlijk ook gewoon composteren.

Zaai de zaden van de kaardenbol in het voorjaar of in de herfst. Direct zaaien op de gewenste plek is de makkelijkste en meest betrouwbare methode. Wil je toch in trays zaaien, gebruik dan een zaaitray met vakjes gevuld met vochtige zaaigrond. Zet ze buiten op een beschutte plek, zaai spaarzaam en dun uit tot één zaailing per vakje. Plant de jonge plantjes zo snel mogelijk uit, zodat de penwortel niet in de verdrukking komt.

Kaardebol is een tweejarige plant, wat betekent dat de bloemen pas in het tweede jaar verschijnen. Wil je elk jaar bloemen hebben, zaai dan twee jaar achter elkaar. Je kunt zelf zaad verzamelen van uitgebloeide planten en dit bewaren om in de herfst te zaaien. Je kunt de plant ook zijn gang laten gaan, zodat hij zichzelf uitzaait op geschikte plekken in de tuin.

Er zijn twee soorten kaardenbol die interessant zijn voor de tuin:

Kaardenbol wordt nauwelijks geteisterd door ziekten of plagen. De plant trekt wel bladluizen aan, maar die lokken op hun beurt natuurlijke vijanden aan, zoals lieveheersbeestjes en vogels. Dit is juist goed voor de biodiversiteit in je tuin.

Houd wel rekening met het feit dat de kaardenbol zichzelf uitbundig uitzaait. In een kleine tuin kan deze grote, robuuste plant snel overheersen. Denk daarom van tevoren goed na of je voldoende ruimte hebt voor deze plant.